Tranh thờ Hàng Trống             

 

Việt Nam Cũng như các nước nông nghiệp lạc hậu khác: trong quá trình đấu tranh chinh phục thiên nhiên, đứng trước đất trời rộng lớn bao la huyền bí, người dân lao động thường có nhiều ý niệm không rõ rệt về vũ trụ, về con người và về đời sống Do đó đã nảy sinh ra nhiều thứ tín ngưỡng, mê tín dị đoan. Những hình thái tín ngưỡng cổ sơ đó được phản ánh trong tranh thờ cổ và tranh dân gian. 

Chữ "Đồng" trong "Đồng- cốt" có nghĩa là đứa trẻ thơ ngây, tâm hồn trong trắng chưa bị ám ảnh hay cám dỗ của vật dục. "Cốt' có nghĩa là Xương. "Đồng cốt" trong tín ngưỡng có nghĩa là người ngồi đồng, được xem như đang có tâm hồn trong trắng của đứa trẻ nhỏ, rồi thần linh sẽ mượn xác người ấy để "ngự" về. Vì vậy người ngồi đồng khi thần linh nhập vào gọi là "giá ngự Đồng". (Từ "giá, ngự" dùng ở đây là những từ tôn kính dùng cho các bậc vua chúa, các thần thánh...) Còn "Bóng", hay hình bóng, là một trạng thái trừu tượng. Bóng sẽ mượn hình của Đồng để ngự về cội trần gian

Theo tín ngưỡng, ông Đồng, bà Cốt là những người "căn cao, số nặng" bị bắt làm "lính" đề hầu hạ chủ vị thần linh. Họ như chiếc "ghế đệm" để các linh"ngự" về, như vậy ông Đồng, bà Cốt là môi giới, gạch nối giữa hai thế giới: thực và linh. Người dân lao động có quan niệm rằng ngoài thế giới mà họ đang sống, còn có một thế giới khác vô hình và huyền bí. Thế giới đó tượng trưng cho huyền năng của tạo hóa.

Những vị thần linh trong tín ngưỡng Đồng Bóng gồm có: trên hết là Đức Ngọc hoàng Thượng đế, ngự trên ngai vàng, xung quanh có văn vũ đứng chầu, như một triều đình dưới hạ giới.

Triều đình đó gồm: Tam tòa Thánh Mẫu: Thượng Thiên (Thánh mẫu Liễu Hạnh) , Thượng Ngàn và Mẫu Thoải; các chầu tức các Bà, các Cô theo hầu Tam tòa Thánh Mẫu. Các quan lớn gồm có: Đệ nhất Hoàng tử, đệ nhị, đệ tam, đệ tứ và đệ ngũ Tuần Tranh. Dưới nữa là các cậu Quận, các Cô...

Loài vật được thờ phụng trong tín ngưỡng này là "Hổ", tượng trưng cho các vị thần tướng trấn giữ các vùng: Đông, Tây, Nam, Bắc và Trung Cục.

Hổ vốn là con vật thực, nhưng đã được thần thánh hóa thành con vật tượng trưng cho sức mạnh. Việt Nam, nước nhiệt đới, lại có nhiều hổ, thường gây tai họa cho con người, thành hình ảnh khiếp sợ trong dân gian. Vì thế, nhân dân cho rằng Hổ có một sức mạnh thiêng liêng trừ diệt được ma quỷ. Có hình hổ trấn giữ ở ngưỡng cửa thì tà ma, quỷ dữ không dám thâm nhập, nên ở các đền, miếu hay các đình làng, trên bức bình phong xây chắn trước mặt, thường vẽ hay đắp nổi hình tượng ông Hổ, và "Ngài" cũng được trong dân gian cùng các tín đồ "Đồng bóng" tôn thờ. Hình tượng Hổ trở thành một đề tài phổ biến của nghệ thuật dân gian Việt Nam.

Ngoài ra các đền, điện thờ thường có hai con rắn bằng giấy bồi hay bằng vải, uốn khúc, quấn trên xà nhà chầu hai bên bàn thờ Mẫu, đó là Thanh Xà (rắn xanh) và Bạch Xà (rắn trắng) tượng trưng cho quan lớn "Tuần Tranh'.

Như vậy tín ngưỡng "Đồng Bóng" không thờ một vị thần duy nhất, mà thờ cả một thế giới thần linh hỗn tạp, nhưng lại rất gần gũi với những con người chuyên sống bằng nghề nông, vốn có một mối quan hệ mật thiết vòi Trời, Đất, với Rừng núi, Sông nước... Vì vậy mà tức lệ lễ bái của tín ngưỡng "Đồng Bóng" biến ảo khác thường.

Các vị thần linh của tín ngưỡng "Đồng Bóng" đều được vẽ thành tranh đề thờ ở các đền, điện. Là một thể loại tranh thờ, từ nội dung đến hình thức đều mang tính chất tôn giáo phục vụ tín ngưỡng của nhân dân, nhưng bàn tay khéo lêo và óc sáng tạo giàu tưởng tượng của các nghệ sĩ dân gian đã tạo nên những bức tranh có giá trị nghệ thuật cao, như tranh "ông Hổ", và giàu nét hiện thực, như tranh vẽ các ông Hoàng, Bà Chúa... với vẻ mặt dịu dàng, đôn hậu, gần gũi với con người.

Nguyễn Bá Vân

8/21/2008 4:31:31 PM

Bài viết khác
Đã thấy xuân về với tranh xưa

Người nối dòng tranh với tương lai

Tranh thờ Hàng Trống và điện thờ đạo Mẫu

Tranh Thờ Hàng Trống

Tranh Hàng Trống

 
TIN TỨC

dfgdfgd

Tranh dân gian Việt Nam

Khẳng định bản sắc Việt trên gốm

Gốm quê làng cổ

Mỹ thuật truyền thống